“ЭРҮҮЛ АЖЛЫН БАЙР-2014” сарын аяны нээлтийн үйл ажиллагаа болно.

“ЭРҮҮЛ АЖЛЫН БАЙР-2014” сарын аяны нээлтийн үйл ажиллагаа болно.

“Эрүүл, аюулгүй ажлын байр”- дэлхийн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлэх үйл ажиллагааны хүрээнд Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, Монголын ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбооны санаачлагаар “Эрүүл ажлын байр-2014” сарын аяныг Эрүүл мэндийн яам, Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яам, Хөдөлмөрийн яам, Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагатай хамтран үндэсний хэмжээнд зохион байгуулахаар төлөвлөж байна.

Аяны нээлтийн үйл ажиллагаа 2014 оны 4 дүгээр сарын 28-ны өдөр Эрүүл мэндийн яамны “А” зааланд 14:00 цагт болно.

Энэхүү аяны үйл ажиллагааг нээн Эрүүл мэндийн сайд Н.Удвал үг хэлэх бөгөөд Эрүүл мэндийн яам, Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яам, Хөдөлмөрийн яам, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, Монголын ажил олгогч эздийн нэгдсэн холбоо,  Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага зэрэг үндэсний хэмжээний төрийн болон төрийн бус байгууллага, олон улсын байгууллагуудаас “Эрүүл, аюулгүй ажлын байр”-ны талаар баримталж буй бодлого, хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагааны талаар илтгэл, мэдээлэл хэлэлцүүлэх юм. 

 Тамхины тухай хүмүүсийн дунд байдаг түгээмэл буруу ойлголтууд

Үйл ажиллагаа 1

Оролцогчдын тамхитай холбоотой буруу ойлголтуудыг тандах зорилгоор дараах дасгалыг ажиллуулна.

Үүнд оролцогчдыг зогсохыг хүснэ. Чиглүүлэгч багшийн хэлж буй тодорхойлолтыг сонсоод тухайн тодорхойлолттой "Санал нийлж байна", "Эргэлзэж байна" эсвэл "Мэдэхгүй" гэсэн хананд наасан 3 хэсэг газрын аль нэг хэсэгт харалдаа зогсохыг хүснэ. Тодорхойлолтуудыг Хавсралт 1-ээс үзнэ үү.

Энэхүү дасгалыг 20 минутын хугацаанд хийнэ. Оролцогчдыг тухайн тодорхойлолт бүр дээр зогсоход нь тодорхойлолт бүр дээр тогтож яагаад тэрхүү тодорхойлолтыг дэмжиж байгаа талаар асууж ярилцана.

Хавсралт 1

Дасгалыг чиглүүлэх тодорхойлолтууд:

·         Би тамхи татдаг ч бусад миний эрүүл зохистой зан үйл зуршлууд минь миний эрүүл мэндийг аврах болно.

·         Нарийн шүүлтүүртэй тамхи татах нь миний эрсдлийг бууруулдаг

·         Би тамхи их олон жил татаж байгаа учраас тамхины хор хөнөөл надад аль хэдий нь гарсан байх, одоо тамхиа хаясан ч ямар ч үр дүнгүй байх.

·         Тамхи татах нь жин нэмэгдүүлэхгүй барихад минь тусладаг

·         Тамхи татаж эхлэх нь эр хүн болсны бэлэг тэмдэг

·         Тамхи татаж буй хүмүүс их тансаг чамин харагддаг

·         Бусдын дэргэд тамхи татах нь байдаг л зүйл

·         Гэртээ гэр бүлийн бусад гишүүдийн дэргэд татах нь бусдыг хордуулж буй хэрэг биш учир нь би өөрөө татаж хордож байгаа.

Хүснэгт 4 Буруу ойлголтын тайлбарууд

Буруу ойлголт	Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тайлбар
Би тамхи татдаг ч бусад миний эрүүл зохистой зан үйл зуршлууд минь миний эрүүл мэндийг аврах болно.	Зарим тамхичид өөрсдийн эрүүл зохистой хоололт болон идэвхтэй хөдөлгөөн хийж байгаа нь өөрсдийхөө эрүүл мэндийг хангалттай хамгаалж чадаж байна гэж үздэг байна. Гэтэл энэ бол үгүй юм. АНУ-ын Өвчин судлалын үндэсний төвийн судлаач Анн Малачерийн хэлснээр "Судалгаагаар эрүүл зохистой хооллолт, идэвхтэй хөдөлгөөн нь тамхинаас үүдэлтэй эрүүл мэндийн эрсдлийг бууруулж чадахгүй болохыг харуулсан" гэжээ. "Тамхи татах нь бүх эрхтэн тогтолцоог гэмтээдэг учраас төгс амьдралын хэв маягтай байсан ч тамхины хор холбогдлыг бууруулах боломжгүй" гэдэг нь батлагджээ. Вилконсин их сургуулийн Тамхи судлалын судалгааны төвийн захирал профессор Майкл Фиорийн хэлснээр "Та уут уутаар витамин нэмэлт тэжээл хэрэглэсэн нь тамхины хор хөнөөлийг өөрчлөх боломжгүй" гэжээ.
Нарийн шүүлтүүртэй тамхи татах нь миний эрсдлийг бууруулдаг	Тамхичид "Зөөлөн", "Нарийн шүүлтүүр"-тэй гэсэн тодотголтой тамхинуудыг сонгон бранд өөрчлөн сонгох нь бохь никотин багатайг сонгож буй мэт боловч илүү олон ширхэг тамхи татах байдлаар илүү гүн тамхинд ордог байна. "Нарийн шүүлтүүртэй тамхи татдаг гэж хэлдэг хүмүүс өөрсдийгөө хуурсаар, тэд өдөр бүр уушгины хорт хавдар, цус харвалт, зүрхний шигдээс, эмфизема өвчнөөр нас барсаар байна." Хэмээн Майкл Фиор хэлжээ. Байгалийн органик гаралтай гэсэн янжуур тамхинууд нь энгийн тамхинуудтай адил аюултай. Таныг хөнөөхийн тулд тамхинд юу ч нэмэх шаардлагагүй гэж Фиор хэлжээ.
Би тамхи их олон жил татаж байгаа учраас тамхины хор хөнөөл надад аль хэдий нь гарсан байх, одоо тамхиа хаясан ч ямар ч үр дүнгүй байх.	Тамхины хор хөнөөл хүн хэдий олон жил татсан байна төдий чинээ их гэмтэл учруулдаг байна. Гэхдээ тамхийг татсан цагаас эхлэн эрүүл мэндийн эерэг өөрчлөлтийг авчирдаг байна. АНУ-ын Уушиг судлалын нийгэмлэгийн судлаач мэргэжилтэн Норман Эдэлмэн хэлэхдээ " Та 70 насандаа ч тамхиа хаясан ч таны эрүүл мэнд сайжрах болно" гэжээ.   Тамхиа хаясан тэр өдрөөс эхлэн үр дүнг та мэдрэх болно. Судлаач эрдэмтэн Фиорын хэлснээр та тамхиа хаясан цагаас эхлэн таны зүрхний шигдээс өвчнөөр өвчлөх эрсдэл тань 50%иар буурна гэжээ. АНУ-ын Хавдар судлалын нийгэмлэгийн мэдэгдсэнээр, тамхиа 35 наснаас өмнө хаясан бол тамхинаас үүдэлтэй эрүүл мэндийн эрсдлээ 90% бууруулах боломжтой гэнэ. Тамхичин хүн 50 наснаас өмнө тамхиа орхивол тамхинаас үүдэлтэй нас баралтаас дараагийн 15 жилдээ сэргийлэх боломжтой гэдэг нь батлагджээ.
Тамхи татах нь жин нэмэгдүүлэхгүй барихад минь тусладаг	Тамхинаас гарсан хүмүүсийн ихэнх нь жин нэмдэг. Гэхдээ тусгай хоолны дэглэм сахиагүй, нэмэлт дасгал хөдөлгөөн хийгээгүй байхад жингийн нэмэгдэл ойролцоогоор 4.5кг түүнээс бага байдаг. Бупропион SR, никотин орлуулах эмчилгээ зэрэг зарим эмийн бодисууд жин нэмэгдэлтийг хойшлуудаг. Тамхинаас гарсны дараа идэх хоолны хэмжээг ихэсгээгүй байхад хүртэл жин нэмэгддэг нь тогтоогдсон байна. Гэхдээ зарим эмийн ачаар тамхинаас гарч, жин нэмэгдэлтийг хязгаарлах, хойшлуулах боломжтой. Би танд үүнийг зөвлөж чадна. Тамхинаас гарсантай холбоотой таргалалт нь тамхи үргэлжлүүлэн татахтай холбоотойгоор гарах эрсдлүүдээс бага байна. Таныг их жин нэмэхийг хүсэхгүй байгааг би ойлгож байна. Гэхдээ жингийн асуудлаас илүүтэйгээр таны эрүүл мэндэд чиглэсэн стратегид анхаарлаа хандуулъя. Жимс, ногоог аль болох ахиу хэрэглэх, тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийх, хангалттай сайн унтаж амрах, илчлэг ихтэй хоол хүнс, ундаанаас татгалзах хэрэгтэй. Энэ бол таны биеийн жин, эрүүл мэнддээ хийж чадах хамгийн сайн зүйл. Тамхинаас гарсны дараа тан жин нэмэгдэж болох ч үүнийг таны эрүүл амьдрах хугацаа уртсаж, илүү сайхан харагдах (арьсны үрчлээ бага, цагаан шүд, цэвэр амьсгал) ба тамхинаас гарсан сайхан сэтгэгдэлтэй байх болно.

Боловсруулсан: П. Болормаа, НЭМҮТ, Эрүүл мэндийг дэмжих албаны дарга

Үе тэнгийн дарамт шахалтыг хэрхэн даван туулах вэ?

Үйл ажиллагаа 1

Чиглүүлэгч багш дараах мэдээллийг хэлээд, асуулт асууж хэлэлцүүлэг өрнүүлнэ.

Хэрэв  хэн нэгэн чиний хүсээгүй буруу зүйлийг хийлгэхээр хүчлэн шахсан тохиолдолд чи үүнийг эсэргүүцэх эрхтэй. Чи үгүй гэж хэлэх эрхтэй бөгөөд шалтгаанаа тайлбарлах албагүй тухайн нөхцөл байдлаас зугтан холдох нь зүйтэй. Зарим хүмүүст иймэрхүү шахалтыг эсэргүүцэхэд их хэцүү байдаг, яагаад?

Тэд....

·         Бусдад үгүйсгэгдэхээс айдаг

·         Бусдад таалагдахыг хүсч, найз нөхдөө алдахыг хүсдэггүй

·         Бусдын сэтгэгдлийг эвгүй болгохыг хүсдэггүй

·         Яг тэд юу хүсч буйгаа мэддэггүй

·         Тухайн нөхцөл байдлаас хэрхэн гарахаа мэддэггүй

Зарим тохиолдолд эсэргүүцэл илэрхийлэхэд амаргүй боловч хэрэв та дадлага хийж үүнийг хэрхэн хийх талаар бага зэрэг мэдлэгтэй бол та чадах болно.

Танд хэрэгтэй аргууд: Та архи болоод таныг дургүй байхад шахаж байгаа бусад тохиолдлуудад та эсэргүүцэх чадвартай болно.

Үгүй гэж хэл,

үгүй гэдгээ бусад биеийн байрлал хөдөлгөөнөөр илэрхийлээ /тэгш шулуун зогс, нүд рүү эгц харах, танд ямар байгааг хэл, уучлал битгий гуй, өөрийгөө бод/

Үг хэлээр дарамтлан шахах нь эсэргүүцэхэд их хэцүү байдаг. Ихэнх хүмүүс бусдыг эвгүй байдалд оруулахыг хүсдэггүй боловч та өөрөө өөрийгөө хамгаалах нь хамгийн чухал гэдгийг бодох хэрэгтэй. Ийм тохиолдолд эсэргүүцэхийн тулд та дараах үйлдлийг хийх хэрэгтэй:
Дараах үйлдлийг заавал хийх ёстой:

·         Үгүй гэж түрэмгий хэлэх

·         Архи огт амсахгүй эрүүл байх

·         Ямар нэг өөр зүйл хийхийг санал болгох

·         Босч зогсох

·         Нөхцөл байдлаас холдон зайлах

·         Бусад найз нөхөдтэйгээ өөр зүйл хийхээр гарч явах

Дараах үйлдлийг хийж болохгүй:

·         Архинаас татгалзахад бэлтгэлгүйгээр ямар нэг баяр ёслолд оролцох

·         Үгүй гэж хэлэхээс айх

·         Амандаа бувтнах

·         Хэтэрхий түрэмгийгээр үгүй гэж хэлэх

·         Үгүй гэж хэлэхдээ их мэдэгч шиг аашлах

Үйл ажиллагаа 2

Оролцогчдыг 2 бүлэгт хувааж бүлэг бүрт Жишээ өгч дүрийн тоглолт бэлтгэн үзүүлэхийг хүснэ. Хавсралт 1-д дүрийн тоглолтын жишээг бүлгүүдэд өгнө.

Хавсралт 1
Дүрийн тоглолт 1
Дорж 11-р ангиа төгсөөд цэргийн алба хаахаар шийджээ. Ангийн анд найзууд нь түүнийг одоо эр хүн болжээ. Цэргийн албаа амжилттай хаах үдэх арга хэмжээ болгон бааранд оржээ. Найзууд мөн л 11р ангиа төгсөж буй үе тэнгийн хүүхдүүд. Доржийн найз Бат нэг шил архи авахыг санал болгож, түүнийгээ хувааж уухаар боллоо. Дорж архи огт амсах дургүй учраас хэрхэн өөртөө итгэлтэйгээр татгалзаж болох вэ?
Дүрийн тоглолт 2

 Ариунаа сарын өмнө шинэхэн ажилд орж шинэ хамт олонтой болжээ. Ажлын газрын хамт олон нь амралтанд явахаар боллоо. Амралтанд очоод хамт ажиллагсад нь ээлж дараалан шил архи гарган аяны богц хэмээн задлан тойруулж эхэллээ. Ариунаа огт ууддагүй бөгөөд хэрхэн татгалзах ёстой вэ?

Боловсруулсан: П. Болормаа, НЭМҮТ, Эрүүл мэндийг дэмжих албаны дарга

  Архины талаарх хүмүүсийн дунд байдаг түгээмэл буруу ойлголтууд

Үйл ажиллагаа 1

Оролцогчдын архи согтууруулах ундаатай холбоотой буруу ойлголтуудыг тандах зорилгоор дараах дасгалыг ажиллуулна.

Үүнд оролцогчдыг зогсохыг хүснэ. Чиглүүлэгч багшийн хэлж буй тодорхойлолтыг сонсоод тухайн тодорхойлолттой "Санал нийлж байна", "Эргэлзэж байна" эсвэл "Мэдэхгүй" гэсэн хананд наасан 3 хэсэг газрын аль нэг хэсэгт харалдаа зогсохыг хүснэ. Тодорхойлолтуудыг Хавсралт 1-ээс үзнэ үү.

Энэхүү дасгалыг 20 минутын хугацаанд хийнэ. Оролцогчдыг тухайн тодорхойлолт бүр дээр зогсоход нь тодорхойлолт бүр дээр тогтож яагаад тэрхүү тодорхойлолтыг дэмжиж байгаа талаар асууж ярилцана.

Хавсралт 1

Дасгалыг чиглүүлэх тодорхойлолтууд:

-          Жирэмсэн эх согтууруулах ундаа ууж болно

-          Архи согтууруулах ундаа миний бэлгийн чадавхийг сайжруулдаг

-          Би архи согтууруулах ундаа ууж болно, учир нь би өөрийгөө хяналтандаа байлгаж чаддаг, хэмжээгээ тохируулдаг.

-          Хэрэв би хүсвэл хурдан хугацаанд эрүүлжих боломжтой

-          Би эрэгтэй найзуудтайгаа зэрэгцэн адил уух нь хэвийн үзэгдэл.

-          Хүний биед спирт дутагддаг

-          Шар айраг, дарс уухад донтохгүй

-          Бага зэрэг согтууруулах ундаа уугаад “жолоо барихад” самбаачилах ур чадварт нөлөөлөхгүй

-          Айраг согтруулах ундаа биш, цагаан идээ

-          Шимийн архи согтууруулах ундаа биш цагаан идээний нэг

Хүснэгт 3. Буруу ойлголтын тайлбарууд

Буруу ойлголт	Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тайлбар
Жирэмсэн эх согтууруулах ундаа ууж болно	Болохгүй.
Архи согтууруулах ундаа миний бэлгийн чадавхийг сайжруулдаг	Та тэгж бодож байвч, архинд агуулагдах химийн бодисууд нь таны бэлгийн чадавхийг бууруулах үйлчилгээтэй байдаг байна.
Би архи согтууруулах ундаа ууж болно, учир нь би өөрийгөө хяналтандаа байлгаж чаддаг, хэмжээгээ тохируулдаг.	Согтууруулах ундаа уух нь таны өөртөө дүгнэлт хийх, хянах чадварыг үгүй болгодог учраас хожим та харамсавч барахгүй үйлдлүүд болох хамгаалалтгүй бэлгийн харилцаа, бэлгийн хүчирхийлэл, эд хөрөнгөө эвдэх, бусдад дээрэмдүүлэх, гэмт хэрэг зөрчилд орох зэрэг үйлдлүүдийг хийхэд хүргэдэг байна.
Хэрэв би хүсвэл хурдан хугацаанд эрүүлжих боломжтой	Таны биеийн жингээс хамаараад 2 хундага архи уусан үед цусанд байгаа архины агууламжийг элэг цэвэршүүлэхэд 3 цаг зарцуулдаг байна. Энэ хугацааг ямар ч зүйл хурдасгах боломжгүй.
Би эрэгтэй найзуудтайгаа зэрэгцэн адил уух нь хэвийн үзэгдэл.	Эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнийг бодвол архи согтууруулах ундааг хоргүйжүүлэх явц нь ялгаатай байдаг. Иймээс эрэгтэй хүнтэй адил хэмжээгээр уухад эмэгтэй хүн илүү хурдан хордож согтдог байна.
Хүний биед спирт дутагддаг	Худал: Хүний биед спирт дутагддаггүй. Хүний цусанд хэвийн үед 0,01-0,03% -ийн хэмжээний концентраци бүхий дотоод гарал үүсэлтэй (идэж байгаа ислэг болон исгэлэн өдөр тутмын хоол хүнс) этилийн спирт агуулагдаж, биемахбодийн илчлэгийн 10 % -ийг хангаж байдаг физиологийн зүй тогтолтой болохыг эрдэмтэд тогтоожээ.
Шар айраг, дарс уухад донтохгүй	Худал: Шар айраг нь этилийн спирт агуулсан согтруулах ундааны төрөлд ордог. Өдөр бүр, эсхүл долоо хоногт 4 –өөс дээш удаа, 4 нэгжээс ( 300 г дарс, эсхүл 1000 л шар айраг ) дээш хэмжээтэй 2- 6 сар үргэлжилбэл дасал , дуршил бий болох эрсдэлтэй. Энэ нь нас залуу байх тутам хурдан хамааралд орох эрсдэлтэй. 15 нас хүрээгүй бол 40% , 17 насанд 25% , 21-25 насанд 10% , 25-аас дээш бол 2,5% нь архинд донтох өвчинд өртөх эрсдэлтэй болдог байна.
Бага зэрэг согтууруулах ундаа уугаад “жолоо барихад” самбаачилах ур чадварт нөлөөлөхгүй	Худал: Согтууруулах ундаа хэр хэмжээтэй ууна төдий чинээ цусан дахь спиртийн агууламж нэмэгдэж, хүний 5 мэдрэхүйн хариу үйлдэл үзүүлэх мэдрэмж, хурд, логик дүгнэлт хийж, шийдвэр гаргах чадвар буурдаг.
Айраг согтруулах ундаа биш	Худал: Монгол улсын Архидан Согтуурахтай Тэмцэх Тухай Хууль (200.01.28) 3- р зүйлд “ Хүнсний зориулалтын түүхий эдээр үйлдвэрлэсэн спирт, бүх төрлийн архи, 2%-иас дээш этилийн спиртийн агуулсан дарс пиво, сүүн бүтээгдхүүнээр нэрсэн шимийн архи согтууруулах ундаанд хамаарна гэж заасан байна

Боловсруулсан: П. Болормаа, НЭМҮТ, Эрүүл мэндийг дэмжих албаны дарга

Архи тархи мэдрэлийн систем болон бусад эрхтнүүдэд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Үйл ажиллагаа 1

Оролцогчдыг 2 бүлэгт хувааж, бүлэг бүрийг хүний биеийн зургийг эрхтнүүдийн хамт зураад архи согтууруулах ундаа хүний биед хэрхэн нөлөөлдөг болохыг зурж илэрхийлэхийг хүснэ. Бүлэг бүр 10 минутын хугацаанд дээрх даалгаварыг гүйцэтгэнэ.

Бүлэг бүр өөрсдийн танилцуулгыг тус бүр 5 минутын хугацаанд танилцуулна. Бүлгүүдийн танилцуулгын дараа чиглүүлэгч багш зөв мэдээллийг өгнө. Хавсралтад буй мэдээллийг мөн оролцогчдод хэвлэн тарааж өгнө.

Хавсралт 1

Архи согтууруулах ундааны бие махбодид үзүүлэх сөрөг нөлөө

Зүрхэнд

·         Зүрхний хэмнэлийг удаашруулна, удаан хугацаагаар их хэмжээгээр архийг хэрэглэсэн хүмүүст зүрхний эмгэг үүсч цус харвах, даралт ихдэх зэрэг хүндрэлүүд гардаг байна.

Ходоодонд

·         Архи уудаг хүмүүсийн ходоодны хүчил нэмэгддэг, цээж гашуу оргино, удаан хугацаанд их хэмжээгээр архи хэрэглэснээр ходоодны хана гэмтэж, ходоодны шархлаа болон хорт хавдар үүсдэг.

Тархинд

·         Мэдрэлийн эсүүдийн сэрэл дамжуулах үйл ажиллагааг дарангуйлна. Хэтрүүлэн хэрэглэснээр тархины эдэд үзүүлэх мэдрэл хордуулах нөлөөний улмаас донтох аюултай!

Элгэнд

·         Элэгний үрэвсэл, өөхлөлт, элэгний хатуурал үүсгэнэ.

·         Ази хүмүүс - Монголчуудын хувьд: Этилийн спиртийн (этанол) завсрын бүтээгдэхүүн болох цууны альдегидыг хоргүйжүүлдэг альдегиддегидрогеназ ферментийн идэвх бага байдаг.

Нөхөн үржихүйн эрхтэнд: Түрүү булчирхайн үрэвсэл, Үргүйдэл

Бөөрөнд:

·         Бөөрний ялгаруулах үйл ажиллагаа хямарна. Шээс их хэмжээгээр ялгаруулах бөгөөд, удаан хугацаанд их хэмжээгээр архийг хэрэглэснээр бөөрний дутагдал үүсдэг.

Арьс:

·         Цусан хангамж нь нэмэгдсэний улмаас арьс улайна, нүүрний арьс нь хавагнасан мэт харагдана.

Нүд:

·         Нүдний хараа муудна. Хүүхэн хараа багассанаас харанхуй болон гэрэлд нүдний дасан зохицож харах чадвар багасна.

Яс:

·         Удаанд хугацаанд их хэмжээгээр архийг ууснаар цусанд кальци

Үйл ажиллагаа 2

Оролцогчдыг 3 бүлэгт хувааж бүлэг бүрт ялгаатай хувь хүний түүхүүдийг өгч, танилцахыг хүснэ. Бүлэг бүр дараах асуултанд хариултууд бэлтгэхийг хүснэ.

Асуулт:

-          Энэхүү түүхэнд гарч буй хүмүүст ямар өөрчлөлтүүд гарсан бэ?

-          Яагаад ийм өөрчлөлтүүд гарах болсон бэ?

-          Тасрах гэж юуг хэлдэг вэ? Энэ нь ямар хор хохирол үр дагавар учруулдаг вэ?

-          Эмэгтэй эрэгтэй хүн яагаад архинд ялгаатай хамааралтай болж, яагаад өртөмхий байдал нь ялгаатай байна вэ?

Бүлгүүдийг хариулт саналыг сонсоод чиглүүлэгч багш хавсралтад (Хавсралт 2) буй мэдээллээс гол өгөх ёстой мэдээллийг оролцогчдод мэдээлнэ.

Хавсралт 1:

Түүх 1

Бат барилгын инженер бөгөөд архи нилээн уудаг. Учир нь найз хамт олонтойгоо цагийг сайхан өнгөрөөхийн тулд архи уух шалтаг болдог байна. Бараг сүүлийн 5 жилийн турш архийг нилээн хэрэглэсэн байна. Гэтэл саяхнаас Батын утасны дугаар тогтоох чадвар, зарим нэг хуучин зүйлсийг санахад их л хэцүү болж иржээ. Мөн их амархан мартамхай, уйтгартай болсныг эхнэр нь хэлэх болжээ.

Түүх 2

Туяа саяхан шинэ ажилд оржээ. Шинэ хамт олонтойгоо танилцахын тулд эхний нийллэг дээр очихдоо өлөн байсныг хэлэх үү. Хамт олноос санаа зовохдоо өгсөн болгоноос татгалзалгүй уусны дараа гэнэт тасран уналаа. Тэр орой юу болж өндөрлөсөн, хэзээ яаж хэнтэй гэртээ ирснээ ер санахгүй байлаа.

Түүх 3

Оюун энэ жил 34 нас хүрч байгаа ганц бие бүсгүй. Боловсролтой, өндөр цалинтай сайхан ажил хөдөлмөр эрхэлдэг нэгэн. Гэртээ ганцаараа амьдардаг бөгөөд стрессээ тайлах зорилгоор орой бүр бага зэргийн вино эсвэл пиво уух дуртай. Уг нь хааяа нэг вино уудаг байснаа сүүлийн үед бараг өдөр бүр оройдоо уухгүй л бол нэг л тааламжгүй байх болжээ. Сүүлийн жилүүдэд мөн их мартамхай болж, ой тогтоолт нь эрс муудаж байгааг өөрийгөө яагаад ингэж байгааг их л гайхаж байлаа.

Хавсралт 2:

Архи тархи мэдрэлийн системд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

ЕБС-ийн 12-17 насны долоон мянган хүүхдийн дунд судалгаа явуулахад 6.1 хувь нь архийг хэтрүүлэн хэрэглэх буюу олны хэлж сурснаар тасартлаа ууж үзсэн гэж хариулжээ. Мөн ихэнх нь 11 насандаа архийг анх хэрэглэж үзсэн гэсэн байна. Судлаачид архи хүний удмын санд дөрвөн төрлөөр нөлөөлдгийг баталжээ. Эцэг, эхийн бэлгийн эсийг гэмтээх, жирэмсэн эх согтууруулах төрлийн ундаа хэрэглэвэл ургийн хөгжлийн явц гаждаг байна. Ялангуяа үр тогтсоноос хойш 57 хоногийн хооронд үр хөврөлийн эрхтэн хөгждөг бөгөөд энэ хугацаанд согтууруулах төрлийн ундаа хэрэглэвэл төрөлхийн согогтой хүүхэд төрдөг.

Мөн хөхүүл эмэгтэй архи хэрэглэвэл хөхний сүүгээр дамжин, хүүхдийн сэтгэц, оюун ухаанд нөлөөлдөг байна. Сүүлийн хэлбэр нь нийгмийн хүчин зүйлээс шалтгаалдаг аж. Учир нь архичин гэр бүлд төрж өссөн хүүхэд сэтгэхүй болон хүмүүжлийн доголдолтой болох ба согтууруулах ундаа уух бүр уусан архины 60- 70 хувь нь урагт нөлөөлж, эрүүл бус хүүхэд төрөх үндэс болдог аж. Энэ нь үр удамд үзүүлж буй архины хамгийн том сүйрэл юм.

Хүн архи ууснаас 2 минутын дараа архи ходоодоор шимэгдэж цусанд орно. Цус түүнийг бие махбодын бүх хэсэгт тараана. Хамгийн эхэнд их тархины гадрын эсүүд нэрвэгдэх тул болзолт хариу урвалын үйл ажиллагаа муудна. Их тархины гадрын духны эсүүдэд архи нөлөөлбөл сэтгэл хөдлөл өөрчлөгдөж хий баярлах, дэмий инээх, өнгөцхөн эргэцүүлэн боддог. Их тархи гадар тархины доод хэсгийнхээ ажиллагааг хянах чадвар нь зогсдог. 

              Зураг 1. Эрүүл тархи ба архинаас болж тархины эсүүд цөөрч, хатингаршсан тархи

Хүний цусан дахь архины өтгөрлийн хэмжээнээс мэдрэлийн тогтолцооны үйл ажиллагааны хямрал шууд хамаарна. Цусан дахь архины өтгөрөл 0.04-0.05% болбол их тархины гадар ажиллагаанд өөрчлөлт орох ба 0.01% болбол хөдөлгөөнийг хянадаг тархины гүнийн хэсгийн үйл ажиллагаа хямарна. 0.02% болоход хүний сэтгэл хөдлөлийг хянадаг тархины хэсэгт нөлөөлдөг. 0.03% болоход хүн орчин тойрноо мэдрэхээ болино . Гэхдээ ухаантай байх энэ үеийг архины мэнэрэл гэнэ. 0.04% хүрвэл хүн ухаан алдана. 0.06% хүрвэл хүн үхдэг байна.

Яагаад архи оюун ухааныг муутгадаг вэ?

Архи согтууруулах ундааны тархины үйл ажиллагаанд үзүүлэх нөлөө нь дараах шинжээс харагдана. Тухайлбал: явж чадахгүй болох, юм бүдэг харагдах, яриа дультрах, цаг хугацааг анзаарахгүй байх, ой тогтоолт муудах. Эдгээр нь бүгд тархинд архи нөлөөлж байгааг тодоос тод харуулж буй илрэл юм. Эдгээр шинжүүдийн зарим нь зөвхөн нэг хоёр хундага архи уухад илрэх бөгөөд архи уухаа зогсоомогц хурдан энэ нь засрах жишээтэй. Гэхдээ удаан хугацаагаар, их хэмжээгээр архи ууж байсан хүнд тухайн хүн эрүүлжсэн ч тархины энэхүү дутагдал шинж нь арилдаггүй байна.

Их хэмжээгээр архи уух нь тархинд их хэмжээний өөрчлөлтийг, тухайлбал энгийн ой тогтоолт буурахаас эхлээд насан туршийн түр саатуулах байранд байлгаж асрах хүртэл эрүүл мэндийн доройтолд хүргэдэг байна. Дунд зэргийн уух нь хүртэл богино хугацааны хортой үр дагаварт хүргэхүйц нөлөөлдгийг согтуугаар жолоо барьснаас үүдэн гарсан хэргүүд гэрчилнэ.

Архи хэрхэн ямар хэмжээгээр хэрэглэснээс хамааран тархинд үйлчлэх нөлөө нь гардаг байна: Үүнд:

-          Ямар хэмжээгээр, ямар давтамжтайгаар уудаг

-          Анх хэрэглэж эхлэсэн нас, хир удаан ууж байгаа

-          Тухайн хүний нас, боловсролын түвшин, хүйс, ген удамшлын хүчин зүйлс, архитай холбоотой гэр бүлийн түүх

-          Эхийн хэвлийд байхдаа архины нөлөөнд байсан эсэх

-          Эрүүл мэндийн байдал

Архи нь бага хэмжээний уултын дараа ч оюун ухааны хомсдолд амархан ажиглагдахуйц нөлөөлдөг бөгөөд энэ нь уултын хэмжээ нэмэгдэх тусам нөлөө нь улам оюун ухааны хомсдолд хүчтэй нөлөөлж ирдэг. Их хэмжээний архийг нэг дор хоосон ходоодтой үедээ уух үед тасрах буюу тухайн үеийн процесс мөчийг ер санахгүй байдаг. Тасрах нь илүүтэйгээр нийгэм хамт олонтойгоо ууж буй тохиолдолд элбэг бөгөөд наснаас үл хамааран мөн тухайн хүн архины хамааралтай эсэх зэргээс үл харгалзан гэнэт огцом хордлогод орсноос ийм байдалд ордог байна. Их, дээд сургууль, коллежийн 772 оюутан залуучуудын дунд хийгдсэн судалгаагаар тэдний 51 хувь нь амьдралынхаа туршид архи ууж тасарч байсан гэж хариулсан байна. Тэдний дийлэнх нь тасарсан үедээ дараах аймшигт эрсдэлд орж байсан гэжээ. Үүнд: зэрлэг авир гаргах, хамгаалалтгүй бэлгийн харилцаанд орох, согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодох гэх мэт.

/Их хэмжээгээр уух ба тасрах: Тасарч унаж байсан гэсэн хүмүүс дийлэнх нь маш их хэмжээгээр нэг дор богино хугацаанд ууж, цусанд архины хэмжээ огцом нэмэгдсэнээс тархинд үзүүлэх үйлчлэл хурдан гарсантай холбоотой. Коллеж, их, дээд сургуулийн оюутнууд их хэмжээгээр уудаг, үнээс тасарсан тохиолдол өндөр байгаа учраас хамгийн их өндөр эрсдэлд байдаг байна. Их хэмжээгээр уух гэдэг нь насанд хүрсэн эрэгтэй хүн 2 цагийн дотор 5 түүнээс илүү хундага, эмэгтэй хүн 4 түүнээс илүү хундага архи уухыг хэлдэг байна./

Судалгаанаас үзэхэд эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнээс илүүтэйгээр тасарсан тохиолдол өндөр байдаг байна. Учир нь эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнээс архийг хоргүйжүүлэх бодисын солилцоо нь ялгаатай байдагтай холбоотой. Эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнийг бодвол бас хурдан согтдог байна.

Эмэгтэй хүний тархи архины нөлөөнд бүр илүү мэдрэг эмзэг хүлээн авдаг эсэх?

Эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнтэй харьцуулахад архины химийн үйлчилгээнд илүү мэдрэг нөлөөлдөг байна. Жишээлбэл: архи уудаг эмэгтэйд элэгний хатуурал, архинаас үүдэлтэй зүрхний булчингийн гэмтэл, захын мэдрэлийн гэмтэл зэрэг нь ижил хэмжээгээр уусан эрэгтэй хүнтэй харьцуулахад бүр богино хугацаанд илэрдэг байна. Тархины компьютер томографийн шинжилгээгээр архи уудаг эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийг уудаггүй хүмүүстэй харьцуулахад уудаг эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн тархи нь илүү гэмтэлтэй болох нь харагджээ. Энэхүү судалгаа нь мөн их хэмжээгээр уудаг эрэгтэй эмэгтэй хүмүүст аль алинд нь ой тогтоолт буурсан оюуны чадамж нь буурсан нөлөөлөл үзүүлснийг тогтоожээ. Мөн судалгааны үр дүн нь эмэгтэй хүний бусад эд эрхтэний адил тархи нь бас архинд эмзэг нөлөөллийг авдаг нь тогтоогджээ.

Их хэмжээгээр удаан хугацаанд уусан хүмүүсийн тархинд тогтвортойгоор аюултай нөлөөллийг архи үзүүлдэг байна.

Судалгаагаар удаан хугацаагаар их хэмжээгээр ууж байсан хүмүүсийн тархины ховдлууд багасч, тархины эсүүдийн хооронд мэдээлэл дамжуулагч цагаан эсүүд цөөрдөг болохыг тогтоожээ.

Судлаачид ой тогтоолт болон мэдээллийг эргэн санах тогтолцоо нь хүний анхаарал төвлөрүүлэх болон санаачлагатай байх зэрэгт хүчтэй нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ. Энэхүү судалгаагаар архийг удаан хугацаанд уухгүй тэвчиж чадсан хүмүүсийн ой тогтоолт анхаарал төвлөрөлт хэрхэн сайжирч болохыг харуулжээ.

Вернике-Корсаковын Синдром

Архи уудаг хүмүүсийн 80 хувьд нь тиамин витамины дутагдал үүсдэг, мөн заримд нь тархины хүнд эмгэг буюу Вернике-Корсаковын синдром үүсдэг байна. Энэ нь хоёр тусдаа синдром юм, үүнд богино хугацааны Верникийн тархины эмгэг, мөн удаан хугацааны Корсаковын солиорол гэж өвчин үүсдэг.

Верникийн тархины эмгэг нь оюун ухаанаа алдах, нүдийг хөдөлгөдөг мэдрэлийн саажилт, булчингийн зохицуулга алдагдах зэрэг шинжүүд ордог. Жишээлбэл, ийм өвчтөн өрөөгөө олохгүй байх. Верникийн тархины эмгэгтэй хүмүүсийн 80-90 хувьд нь Корсаковийн солиорол илэрдэг байна. Энэ нь суралцах чадваргүй болох ой тогтоолт нь муудах зэрэг шинжээр илэрдэг. Ийм хүмүүс амархан мартамхай болох, амархан уурлах, явахад хэцүү болох. Эдгээр өвчтнүүд хуучин явдлуудаа сэргээж санаж чадахгүй, эдгээр хүмүүс амьдралдаа болсон явдлыг ярьж байснаа цагийн дараа юуны талаар ярьж байснаа санахгүй байдаг байна.

Үйл ажиллагаа 3

Дараах чиглүүлэх асуултуудын дагуу оролцогчдын дунд хэлэлцүүлгийг өрнүүлнэ.

-          Архи согтууруулах ундаанд тархинаас гадна бусад ямар эд эрхтнүүд өртөж гэмтдэг вэ?

-          Архийг удаан хугацаанд их хэмжээгээр хэрэглэснээр ямар хор үр дагавартай вэ? Удаан хугацаанд хэрэглэснээр таны гадаад төрхөнд ямар өөрчлөлт гарч болох вэ?

-          Эрүүл мэндээс гадна өөр таны гэр бүл, хамт олон, ажил төрөл, сургууль боловсрол, эдийн засаг, нийгэмд хэрхэн ямар хортой үр дагаварууд гарч болох вэ?

Боловсруулсан: П. Болормаа, НЭМҮТ, Эрүүл мэндийг дэмжих албаны дарга